فراماما
برای مراقبت از بخیهٔ زایمان طبیعی، ناحیه را با آب تمیز نگه دارید، نوار بهداشتی را مرتب عوض کنید، پیش و پس از مراقبت دست‌ها را بشویید و داروها را طبق نسخه مصرف کنید. درد باید در روند بهبود کمتر شود؛ افزایش درد، بوی نامطبوع، ترشح چرکی، تب یا بازشدن زخم نیاز به بررسی پزشکی دارند. اگر زخم باز شده، برای ارزیابی همان روز اقدام کنید و منتظر ویزیت معمول بعدی نمانید.
این راهنما دربارهٔ بخیهٔ پرینه، یعنی ناحیهٔ میان دهانهٔ واژن و مقعد، پس از زایمان واژینال است. مراقبت زخم سزارین موضوع متفاوتی دارد. اگر پارگی عمیق داشته‌اید یا پزشک برای شما برنامهٔ ویژه نوشته، همان دستور ترخیص بر توصیهٔ عمومی این مقاله مقدم است. از روی ظاهر زخم یا تعداد بخیه‌ها نمی‌توان عمق آسیب را تعیین کرد.
فرق پارگی، اپیزیوتومی و بخیه چیست؟
پارگی ممکن است هنگام تولد و کشیده‌شدن بافت‌ها رخ دهد. اپیزیوتومی برشی است که در شرایط مشخص توسط فرد درمانگر ایجاد می‌شود؛ انجام آن برای همهٔ زایمان‌ها لازم نیست. بخیه برای ترمیم برش یا پارگیِ نیازمند ترمیم به کار می‌رود. خوب است پیش از ترخیص بدانید در پروندهٔ شما کدام نوع آسیب ثبت شده است. [۱]
پارگی سطحی ممکن است فقط پوست را درگیر کند و برخی از این آسیب‌ها به بخیه نیاز ندارند. پارگی درجهٔ دو عضلات پرینه را هم درگیر می‌کند و معمولاً ترمیم می‌شود. برای پارگی‌های عمیق‌تر که عضلات کنترل‌کنندهٔ مقعد را درگیر کرده‌اند، مراقبت و پیگیری اختصاصی لازم است. این تفاوت دلیل مهمی است که نسخهٔ دوست یا تجربهٔ زایمان قبلی را عیناً تکرار نکنید. [۲]
شست‌وشو و مراقبت روزانه چگونه باشد؟
برای مراقبت معمول، شست‌وشوی ملایم با آب کافی است. دوش روزانه، تعویض مرتب نوار بهداشتی و شستن دست‌ها پیش و پس از آن از اصول مهم‌اند. اگر در برگهٔ ترخیص روش اختصاصی نوشته شده، دربارهٔ هر ابهام از ماما سؤال کنید. [۳]
محل بخیه را با حوله نمالید و نخ را نکشید یا کوتاه نکنید. در زخم بازشده، راهنمای RCOG بر تمیزی و خشک‌ماندن ناحیه و استفاده‌نکردن از ژل شست‌وشو، روغن یا کرم روی زخم تأکید می‌کند. [۴]
برای اینکه مراقبت قابل انجام باشد، آب، نوار بهداشتی و لباس تمیز را در محل در دسترس بگذارید. خانواده می‌تواند وسایل را آماده کند و زمان کوتاهی مراقبت از کودک را بر عهده بگیرد. مراقبت از زخم نباید در شلوغی رسیدگی به نوزاد فراموش شود و در عین حال به برنامه‌ای سخت و پر از محصولات غیرضروری تبدیل نشود.
مراقبت را میان کارهای روزانه جا بدهید
یک برنامهٔ ساده بنویسید که هر بار مجبور نباشید از اول دربارهٔ کارها تصمیم بگیرید: وسایل شست‌وشو کجا هستند، چه کسی برای خرید وسایل کمک می‌کند و شمارهٔ مرکز مراقبت در دسترس چه کسی است. می‌توانید پرسش‌های غیر فوری را در یک یادداشت جمع کنید تا هنگام تماس فراموش نشوند. برای نشانه‌های هشدار، منتظر کامل‌شدن فهرست نمانید.
اگر نشستن طولانی برایتان سخت است، هنگام تنظیم نوبت این موضوع را بگویید و از همراه بخواهید کارهای پذیرش را انجام دهد. اگر زبان برگهٔ ترخیص مبهم است، از تیم درمان بخواهید با کلمات ساده توضیح دهد. پرسیدن دوباره اشکالی ندارد؛ مهم این است که برنامهٔ مراقبت برای خود شما روشن و قابل اجرا باشد.
درد و کشیدگی بخیه تا چه حد طبیعی است؟
پس از ترمیم، احساس درد یا حساسیت هنگام نشستن و راه‌رفتن ممکن است وجود داشته باشد. بخش پوستی معمولاً طی چند هفته ترمیم می‌شود، اما سرعت بهبود به نوع آسیب و شرایط فرد بستگی دارد. مهم است روند ناراحتی بهتر شود؛ «چند هفته طول می‌کشد» نباید بهانه‌ای برای تحمل درد رو به افزایش باشد. [۱]
برای توضیح روند، یک مثال روشن به ماما بدهید: «دیروز می‌توانستم راحت‌تر بنشینم ولی امروز درد بیشتر شده» یا «با همان داروی تجویزشده دیگر آرام نمی‌شوم». فقط عدد درد مهم نیست؛ اثر آن بر خواب، ادرارکردن، راه‌رفتن و رسیدگی به خودتان هم اهمیت دارد. درمانگر ممکن است برای اطمینان از ترمیم، معاینه را پیشنهاد کند.
کمپرس سرد و داروی مسکن
کمپرس سردِ پیچیده‌شده در پارچه می‌تواند برای کاهش ناراحتی کمک‌کننده باشد؛ یخ را مستقیم روی پوست نگذارید و روی کیسهٔ یخ ننشینید. راهنمای بیمارستان Royal Devon کاربرد کوتاه‌مدت کمپرس محافظت‌شده را توضیح می‌دهد. اگر پوست دردناک‌تر شد یا تحمل آن را ندارید، ادامه ندهید و راهنمایی بگیرید. [۵]
برای درد، داروی ترخیص را طبق نسخه مصرف کنید و قبل از خرید مسکن تازه بگویید شیرده هستید. NHS استامینوفن و، در شرایط مناسب، ایبوپروفن را از گزینه‌های قابل بررسی در شیردهی معرفی می‌کند؛ مناسب‌بودن دارو به وضعیت شما و داروهای دیگر هم بستگی دارد. افزایش مقدار یا مصرف داروی فرد دیگر جای بررسی درد شدید را نمی‌گیرد. [۶]
ادرار و دفع مدفوع با وجود بخیه
تماس ادرار با بافت حساس ممکن است سوزش ایجاد کند. ریختن آرام آب هم‌دمای بدن روی بخش بیرونی ناحیه هنگام ادرار می‌تواند ناراحتی را کمتر کند. از آب داغ استفاده نکنید. اگر ادرارکردن بسیار دشوار است یا نمی‌توانید ادرار کنید، سریع با ماما یا مرکز درمانی تماس بگیرید؛ این مشکل را صرفاً به ترس از بخیه نسبت ندهید. [۷]
دفع معمول مدفوع نباید بخیهٔ ترمیم‌شده را باز کند. عقب‌انداختن دفع از ترس بازشدن زخم می‌تواند کار را دشوارتر کند. در توالت فرنگی، زیرپایی کوتاه و محکم و فرصت کافی برای دفع ممکن است کمک کند؛ زورزدن شدید و حبس نفس مناسب نیست. دربارهٔ یبوست یا دفع دردناک با تیم مراقبت مشورت کنید. [۲]
غذای متنوعِ حاوی فیبر و مایعات کافی، با رعایت هر محدودیت پزشکی، به پیشگیری از یبوست کمک می‌کند. اگر داروی نرم‌کنندهٔ مدفوع برای شما تجویز شده، طبق همان برنامه عمل کنید. نشت مدفوع یا مشکل در کنترل گاز را از خجالت پنهان نکنید؛ این علائم نیاز به ارزیابی دارند و نباید ماه‌ها بدون پیگیری بمانند. [۷]
علائم عفونت یا بازشدن بخیه چیست؟
دردی که بیشتر می‌شود، تورم یا قرمزی فزاینده، ترشح چرکی، بوی غیرمعمول و احساس ناخوشی می‌توانند نشانهٔ مشکل زخم باشند. دیدن فاصله میان لبه‌های زخم یا جداشدن بخیه همراه این نشانه‌ها نیازمند معاینه است. از روی عکس اینترنتی نمی‌توان عفونت را رد یا تأیید کرد. [۸]
| وضعیت | اقدام مناسب |
|---|---|
| حساسیت خفیف که رو به کاهش است | مراقبت طبق دستور ترخیص و مطرح‌کردن پرسش‌ها در تماس مراقبتی. |
| درد بیشتر، بوی بد یا ترشح چرکی | بدون تأخیر برای بررسی زخم با ماما یا پزشک تماس بگیرید. |
| احتمال بازشدن زخم | ارزیابی همان روز؛ منتظر نوبت روتین نمانید. |
| تب و لرز همراه درد یا بدحالی | مراجعهٔ فوری برای بررسی عفونت و حال عمومی. |
| خونریزی شدید، غش، تنگی نفس یا درد قفسهٔ سینه | رسیدگی اورژانسی؛ این علائم را فقط به بخیه مربوط ندانید. |
راهنمای NICE برای بازشدن زخم پرینه، ارزیابی تخصصی همان روز را توصیه می‌کند. اگر به مامای خود دسترسی ندارید، از مرکز زایمان یا اورژانس کمک بگیرید. طبیعی‌بودن بخشی از دردهای پس از تولد به معنی طبیعی‌بودن هر درد تازه یا بدترشونده نیست. [۳]
خونریزی شدید، غش، تنگی نفس و درد قفسهٔ سینه از علائم هشدار عمومی دوران بارداری و پس از آن هستند. در این وضعیت‌ها اولویت، ارزیابی فوری مادر است؛ منتظر فرستادن عکس زخم، جواب پیام در اپلیکیشن یا اثر مسکن نمانید. [۹]
آیا زخم بازشده حتماً دوباره بخیه می‌شود؟
نه؛ تصمیم به وجود عفونت، وضعیت بافت و معاینه بستگی دارد. اگر عفونت وجود داشته باشد، بخیهٔ دوباره ممکن است مناسب نباشد و ابتدا درمان عفونت مطرح شود. در شرایط دیگر، ترمیم مجدد می‌تواند بررسی شود. این تصمیم را نمی‌توان در خانه گرفت و شروع خودسرانهٔ آنتی‌بیوتیک نیز مناسب نیست. [۴]
اگر پارگی درجهٔ سه یا چهار داشته‌اید
این آسیب‌ها ممکن است عضلات کنترل‌کنندهٔ مقعد را درگیر کنند و برنامهٔ مراقبت اختصاصی داشته باشند. داروها، نرم‌کنندهٔ مدفوع، محدودیت فعالیت و پیگیری فیزیوتراپی را از روی برگهٔ ترخیص مرور کنید. مشکل کنترل گاز یا مدفوع، خروج مدفوع از واژن یا نگرانی از بازشدن ترمیم باید سریع با فرد درمانگر مطرح شود. [۱۰]
نوع پارگی را از مادر نخواهید خودش حدس بزند. یک پرسش مشخص از تیم زایمان مفیدتر است: «آسیب من چه درجه‌ای داشته و برای پیگیری به کجا و چه زمانی مراجعه کنم؟» اگر توضیح یا نوبت روشن ندارید، پیگیری کنید. مراقبت از نوزاد نباید باعث جاافتادن بررسی سلامت خود مادر شود.
فعالیت، تمرین کف لگن و بازگشت به رابطه
تمرین ملایم کف لگن می‌تواند بخشی از بازتوانی باشد، اما اجرای درست و شروع متناسب مهم است. از ماما یا فیزیوتراپیست بخواهید روش را آموزش دهد؛ تمرین را هنگام ادرارکردن انجام ندهید. برای ورزش پرفشار، بلندکردن بار سنگین یا در صورت پارگی عمیق، برنامهٔ اختصاصی تیم درمان را رعایت کنید. [۱۱]
درد یا احساس فشار را علامت لزوم «تحمل بیشتر برای قوی‌شدن» ندانید. خانواده می‌تواند خرید، جابه‌جایی وسایل و بخشی از کار خانه را بر عهده بگیرد. برای برنامهٔ عمومی، راهنمای شروع ورزش بعد از زایمان را با توجه به وضعیت ترمیم خود بخوانید.
بازگشت به رابطهٔ جنسی نباید با فشار یا تحمل درد همراه باشد. ترمیم زخم، قطع خونریزی، احساس آمادگی و وضعیت فردی اهمیت دارند؛ در پارگی عمیق، نظر تیم مراقبت را هم بپرسید. اگر دخول دردناک است، ادامه ندهید و برای بررسی علت کمک بگیرید. احتمال بارداری پیش از برگشت قاعدگی هم وجود دارد، بنابراین دربارهٔ پیشگیری مناسب مشورت کنید. [۶]
برای ویزیت پیگیری چه بپرسیم؟
- نوع آسیب و روند ترمیم من چگونه است؟
- داروها را تا چه زمانی و با چه برنامه‌ای ادامه دهم؟
- برای یبوست، درد ادرار یا مشکل کنترل دفع چه بررسی لازم است؟
- چه فعالیتی فعلاً مناسب است و آیا فیزیوتراپی لازم دارم؟
- اگر درد بیشتر شد یا زخم باز شد، از چه مسیری همان روز کمک بگیرم؟
خوب است یک همراه مورد اعتماد برای کارهای رفت‌وآمد یا نگهداری کودک کمک کند، اما تصمیم دربارهٔ حضور او در معاینه با شماست. اگر تجربهٔ زایمان یا روند ترمیم از نظر روانی سخت بوده، آن را هم مطرح کنید؛ راهنمای سلامت روان پس از زایمان برای شناخت مسیر کمک در دسترس است.
پرسش‌های متداول
آیا نخ بخیه باید کشیده شود؟
بسیاری از بخیه‌های پرینه جذبی‌اند، ولی وضعیت خودتان را از تیم مراقبت بپرسید. نخ را در خانه نکشید و کوتاه نکنید.
دفع مدفوع بخیه را باز می‌کند؟
دفع معمول نباید ترمیم را باز کند. از زورزدن شدید و عقب‌انداختن دفع پرهیز کنید و برای یبوست کمک بگیرید.
روی بخیه پماد یا بتادین بزنم؟
بدون دستور مشخص محصولی اضافه نکنید. مراقبت معمول با آب انجام می‌شود؛ زخم مشکوک به عفونت نیاز به معاینه دارد.
اگر درد بیشتر شده ولی تب ندارم، صبر کنم؟
خیر، افزایش درد هم دلیل تماس و ارزیابی است. نبود تب، همهٔ مشکلات زخم را رد نمی‌کند.
برای بازشدن زخم تا ویزیت شش‌هفتگی صبر کنم؟
خیر. احتمال بازشدن زخم نیازمند ارزیابی همان روز است؛ از مرکز زایمان یا درمانگر کمک بگیرید.
آیا مسکن در شیردهی ممنوع است؟
ممنوعیت همگانی ندارد. گزینهٔ مناسب با توجه به وضعیت مادر، نوزاد و داروهای دیگر انتخاب می‌شود؛ طبق نسخه و نظر داروساز عمل کنید.
نشت گاز یا مدفوع را بعداً پیگیری کنم؟
این علائم را زود مطرح کنید؛ به‌ویژه پس از پارگی عمیق، بررسی و برنامهٔ بازتوانی اهمیت دارد.
منابع علمی و تاریخ بررسی
منابع در ۶ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ بررسی شدند. این متن آموزشی است و جای معاینه یا دستور اختصاصی پس از ترخیص را نمی‌گیرد.
- RCOG — Episiotomy
- RCOG — First- and second-degree tears
- NICE NG194 — Postnatal care، بخش سلامت پرینه
- RCOG — Perineal wound breakdown
- Royal Devon NHS — Advice About Your Perineum After Giving Birth
- NHS — Episiotomy and perineal tears
- NHS — Your body after the birth
- Kingston and Richmond NHS — Perineal wound breakdown
- CDC — Urgent Maternal Warning Signs
- RCOG — Third- and fourth-degree tears
- RCOG — Your pelvic floor